Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng, nơi những khát vọng phát triển đầy tham vọng giao thoa với các yêu cầu cấp bách về khí hậu. Khi đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số và hướng tới trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam đồng thời phải đối mặt với nhiều thách thức khí hậu. Thách thức kép này đòi hỏi một cách tiếp cận tài chính tích hợp, đặt các ưu tiên quốc gia vào trung tâm.

CHIẾN LƯỢC THỐNG NHẤT ĐỂ HÀI HÒA MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN VÀ KHÍ HẬU

Tại Hội nghị quốc tế lần thứ 4 về Tài chính cho Phát triển tổ chức ở Seville (Tây Ban Nha) vào tháng 7/2025, các quốc gia thành viên đã tái khẳng định cam kết thúc đẩy đầu tư cho phát triển bền vững, giải quyết khủng hoảng nợ gia tăng và cải cách cấu trúc tài chính quốc tế để đạt được sự công bằng hơn.

Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của các lĩnh vực này trong bài phát biểu toàn thể, kêu gọi huy động nguồn lực cho chuyển dịch xanh, kinh tế tuần hoàn, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, cùng với cải cách tài chính đa phương và tăng cường hợp tác, chia sẻ tri thức trong các lĩnh vực then chốt. Những cam kết quốc tế này có ý nghĩa đặc biệt đối với Việt Nam, đất nước có nguồn tài chính phục vụ quá trình phát triển đã tăng trưởng ổn định, đạt 34,8% GDP vào năm 2020.

Việt Nam đã có những bước chuyển dịch kinh tế ấn tượng trong những thập kỷ gần đây, thể hiện khả năng tái định hình chiến lược mạnh mẽ. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đầy tham vọng trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 đồng thời tăng cường khả năng chống chịu với khí hậu, cần một sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận tài chính phát triển.

Việt Nam cần một kế hoạch toàn diện coi phát triển và hành động khí hậu không phải là đối nghịch mà là các ưu tiên bổ trợ lẫn nhau. Kế hoạch này phải tính đến tổng chi phí của hành động khí hậu và chuyển dịch xanh, cách huy động và phân bổ nguồn lực để thúc đẩy phát triển kinh tế, giảm bất bình đẳng, đạt được các ưu tiên phát triển quốc gia khác, đồng thời giải quyết các vấn đề về khí hậu.

SỞ HỮU QUỐC GIA LÀ CHÌA KHÓA ĐỂ HUY ĐỘNG ĐẦU TƯ QUY MÔ LỚN

Các cam kết khí hậu hiện tại như Đóng góp do quốc gia tự xác định (NDC), Kế hoạch Hành động Quốc gia, và cam kết Net-Zero là những nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, những nỗ lực đáng khen ngợi này vẫn chủ yếu được thúc đẩy bởi các khung quy định và yêu cầu tuân thủ từ bên ngoài, hơn là bắt nguồn từ chương trình nghị sự phát triển quốc gia. Để khai mở toàn bộ tiềm năng, Việt Nam cần chuyển từ hành động khí hậu và tài chính do bên ngoài dẫn dắt sang chiến lược tích hợp, toàn diện, có sự sở hữu quốc gia – nơi các khoản đầu tư vào khí hậu được coi là động lực nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế chứ không chỉ là nghĩa vụ pháp lý.

Mặc dù Việt Nam đã xây dựng NDC, nhưng vẫn chưa có chiến lược tài chính cụ thể đi kèm để khuyến khích đầu tư công và tư cho việc thực hiện NDC. NDC cũng chưa tích hợp các lĩnh vực xã hội và các mục tiêu phát triển quốc gia.

Bộ Công Thương ước tính riêng trong lĩnh vực điện lực, Việt Nam cần huy động 142 tỷ USD cho năng lượng tái tạo và lưới điện từ nay đến năm 2030. Để hình dung quy mô này, hãy so sánh với tổng vốn đầu tư của Việt Nam năm 2021 là 117 tỷ USD. Quan hệ đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) trị giá 15,5 tỷ USD giữa Việt Nam và Nhóm G7 là đóng góp quan trọng, nhưng ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất cũng chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng nhu cầu tài chính.

TÀI CHÍNH CÔNG GIỮ VAI TRÒ DẪN DẮT, NHƯNG VỐN TƯ NHÂN LÀ THEN CHỐT

Tài chính khí hậu tích hợp được xem như một bước ngoặt trong tư duy – đưa yếu tố khí hậu vào hệ thống ngân sách quốc gia, tăng cường phối hợp liên bộ, và phát triển thị trường vốn trong nước có khả năng dẫn vốn vào các khoản đầu tư khí hậu dài hạn.

Việt Nam đã bắt đầu đặt những nền móng quan trọng. Việc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam xây dựng phân loại xanh là bước đầu thiết lập hệ thống phân loại cho đầu tư bền vững; cùng với sự phát triển thị trường trái phiếu xanh và các sáng kiến đánh giá rủi ro khí hậu đã cho thấy năng lực thể chế ngày càng tăng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng này, cần nhân rộng và tích hợp sâu rộng hơn trong các cơ quan chính phủ và khu vực tài chính.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, cần hành động cụ thể trên nhiều mặt trận. Thứ nhất, Việt Nam cần tích hợp yếu tố khí hậu một cách có hệ thống vào quy trình lập ngân sách hàng năm, chuyển từ cấp vốn dựa trên dự án sang chính sách tài khóa tích hợp khí hậu. Điều này đòi hỏi cần phải có một hệ thống ngân sách khí hậu vững chắc và đảm bảo sự thống nhất giữa các quyết định tài khóa với mục tiêu NDC.

Thứ hai, phối hợp liên ngành hiệu quả là yếu tố thiết yếu để huy động và phân bổ tài chính khí hậu trên quy mô lớn. Cần có một cơ chế phối hợp với cấu trúc quản trị rõ ràng, phân vai, trách nhiệm và cơ chế giải trình. Tại Việt Nam, Bộ Tài chính, đặc biệt sau khi sáp nhập với Bộ Kế hoạch và Đầu tư cũ, có vị thế thuận lợi để dẫn dắt nền tảng phối hợp đa bên, điều phối các chủ thể công và tư dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm thúc đẩy đầu tư khí hậu và tạo ra tác động phát triển lớn hơn. Phối hợp cần đi đôi với xây dựng năng lực thể chế trên tất cả các cấp chính quyền.