EUDR đang đặt ra yêu cầu ngày càng rõ về khả năng xác định nguồn gốc và nơi sản xuất của nông lâm sản. Nhưng đằng sau yêu cầu tuân thủ này là một vấn đề lớn hơn: Việt Nam cần xây dựng dữ liệu vùng trồng theo hướng thống nhất, cập nhật và có thể dùng chung, để phục vụ không chỉ xuất khẩu mà cả quản trị ngành, doanh nghiệp và nông hộ.

Ảnh minh họa: Khảo sát vùng trùng cà phê

1. Từ truy xuất nguồn gốc đến “lý lịch” của sản phẩm

Khi đưa sản phẩm vào những thị trường lớn như Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu (EU), doanh nghiệp Việt Nam không chỉ phải cạnh tranh về chất lượng và giá. Ngày càng nhiều thị trường yêu cầu sản phẩm phải có một “lý lịch” rõ ràng: sản phẩm được sản xuất ở đâu, trên thửa đất nào, bởi hộ nào, đất có hợp pháp hay không, quá trình sản xuất có liên quan đến mất rừng hay không và sản phẩm đã đi qua những khâu nào trong chuỗi cung ứng.

Trong bức tranh đó, dữ liệu vùng trồng là một hợp phần quan trọng. Dữ liệu có thể bao gồm thông tin về lô đất như tọa độ địa lý hoặc ranh giới thửa đất, diện tích, loại cây trồng, năm trồng, năm khai thác và lịch sử sử dụng đất; đồng thời bao gồm thông tin về nông hộ như tên, địa chỉ liên lạc và quyền sử dụng đất.

Quy định Chống mất rừng của EU (EUDR) yêu cầu các nhóm hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh phải đáp ứng quy định pháp luật tại quốc gia sản xuất và chứng minh rằng quá trình sản xuất không gây mất rừng, với mốc thời gian mất rừng được tính từ sau ngày 30/12/2020. Đối với Việt Nam, cà phê, gỗ và cao su là những ngành hàng đang xuất khẩu sản phẩm vào EU và có liên quan trực tiếp đến yêu cầu này.

Vì vậy, việc xây dựng dữ liệu vùng trồng đang trở thành một phần quan trọng trong quá trình doanh nghiệp chuẩn bị cho thị trường quốc tế.

2. Việt Nam có dữ liệu vùng trồng, nhưng dữ liệu còn phân mảnh

Một nghịch lý đang tồn tại là Việt Nam không thiếu dữ liệu liên quan đến đất đai và sản xuất nông nghiệp. Nhà nước đã có dữ liệu địa chính, quy hoạch sử dụng đất, dữ liệu rừng, dữ liệu vùng trồng và nhiều nguồn dữ liệu quản lý khác. Tuy nhiên, các nguồn dữ liệu này chưa đồng bộ giữa cơ quan và các cấp quản lý; một số dữ liệu chưa được cập nhật thường xuyên hoặc chưa có đầy đủ trường thông tin cần thiết để phục vụ truy xuất.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng chủ động xây dựng dữ liệu vùng nguyên liệu của mình. Nhiều doanh nghiệp thu thập thông tin từ nông hộ, khảo sát và xác định từng lô đất nhằm phục vụ truy xuất nguồn gốc, chứng nhận bền vững và yêu cầu của khách hàng.

Vấn đề nằm ở chỗ dữ liệu của doanh nghiệp thường chỉ bao phủ vùng nguyên liệu mà doanh nghiệp đang liên kết. Các nguồn dữ liệu này cũng chưa được chia sẻ rộng rãi với doanh nghiệp khác hoặc cơ quan quản lý. Khi nhiều doanh nghiệp cùng hoạt động trên một địa bàn, việc cùng thu thập dữ liệu từ một nông hộ hoặc một diện tích có thể xảy ra, gây trùng lặp và làm tăng chi phí cho cả doanh nghiệp lẫn người sản xuất.

Do đó, thách thức không chỉ là “có dữ liệu hay không”, mà là dữ liệu có thống nhất, được cập nhật, kết nối và có thể sử dụng lại hay không.

Ảnh minh họa: Bảng đồ mã vùng khu vực Tây Nguyên

3. Dữ liệu vùng trồng không chỉ để đáp ứng EUDR

Nếu chỉ xem dữ liệu vùng trồng là một bộ thông tin phục vụ EUDR, giá trị của nguồn dữ liệu này sẽ bị giới hạn. Khi được xây dựng đầy đủ và quản trị phù hợp, dữ liệu vùng trồng có thể trở thành một hạ tầng quan trọng cho quản trị ngành nông nghiệp.

Trước hết, đây là nền tảng của truy xuất nguồn gốc. Một hệ thống truy xuất chặt chẽ cần liên kết được các mắt xích từ lô đất, nông hộ và nhà cung cấp đến sản phẩm và đơn hàng. Dữ liệu ở cấp hộ và thửa đất càng đầy đủ, doanh nghiệp càng có khả năng trả lời chính xác các yêu cầu về nguồn gốc và phương thức sản xuất.

Thứ hai, dữ liệu là cơ sở để quản trị ngành hàng. Những thông tin như số hộ tham gia sản xuất, diện tích của từng hộ, tình trạng pháp lý đất đai, năng suất, sản lượng, phân bố vùng trồng, biến động diện tích, nhu cầu tái canh hay nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật có thể giúp cơ quan quản lý xây dựng chính sách sát thực tế hơn.

Nếu thiếu dữ liệu cập nhật từ cấp hộ và lô đất, việc quản lý có thể phải dựa vào số liệu ước tính hoặc nguồn dữ liệu cũ. Khi đó, chính sách ngành hàng có nguy cơ không phản ánh đầy đủ tình hình sản xuất thực tế.

Thứ ba, dữ liệu vùng trồng còn có giá trị đối với chính nông hộ. Dữ liệu minh bạch về đất đai, sản phẩm và chuỗi cung ứng có thể giúp nông hộ có thêm cơ hội tiếp cận thị trường, tín dụng, hỗ trợ kỹ thuật và bảo hiểm. Trong tương lai, dữ liệu cũng có thể trở thành nền tảng để nông hộ tham gia các cơ chế liên quan đến thị trường carbon, khi các hoạt động canh tác hướng tới tăng hấp thụ hoặc giảm phát thải.

4. Chi phí thu thập dữ liệu cho thấy nhu cầu dùng chung

Xây dựng dữ liệu vùng trồng không phải là công việc không tốn nguồn lực. Doanh nghiệp phải thực hiện khảo sát, đo đạc, xác minh, nhập và làm sạch dữ liệu. Theo thông tin được tổng hợp trong báo cáo, một số doanh nghiệp cà phê tại Tây Nguyên cho biết chi phí bình quân để thu thập dữ liệu vùng trồng của nông hộ khoảng 5–7 USD/ha; trong một số trường hợp có thể lên tới 30 USD/ha.

Chi phí này được ghi nhận trong điều kiện dữ liệu địa chính đã có sẵn và doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn dữ liệu đó. Tại những khu vực chưa có dữ liệu địa chính, chi phí xây dựng dữ liệu có thể cao hơn đáng kể.

Điều này cho thấy nếu mỗi doanh nghiệp, dự án hoặc chương trình đều tự thu thập một bộ dữ liệu riêng, nguồn lực xã hội có thể bị sử dụng trùng lặp. Một cách tiếp cận hiệu quả hơn là xây dựng cơ chế để dữ liệu đạt chuẩn được thu thập một lần, sau đó có thể được khai thác nhiều lần theo quyền truy cập phù hợp.

5. Hướng tới hạ tầng dữ liệu dùng chung cho nông nghiệp

Để hạn chế phân mảnh, báo cáo đề xuất chuyển từ cách tiếp cận xây dựng những bộ dữ liệu riêng lẻ sang cơ chế quản trị dữ liệu có sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp và nông hộ.

Trong mô hình này, Nhà nước có thể đóng vai trò đầu mối, tổng hợp các dữ liệu nền tảng sẵn có như địa chính, quy hoạch, dữ liệu rừng, mã định danh và vùng sản xuất; đồng thời đầu tư và tổ chức hạ tầng dữ liệu.

Doanh nghiệp cung cấp dữ liệu về nông hộ, đất sản xuất, vùng nguyên liệu và sản lượng trong phạm vi các hộ đang hợp tác với mình. Nông hộ cung cấp và xác nhận thông tin của chính mình, đồng thời cập nhật những thay đổi liên quan đến đất đai và cây trồng.

Các tổ chức phát triển và tổ chức xã hội nghề nghiệp có thể hỗ trợ về tài chính, công nghệ, tiêu chuẩn và phương pháp thu thập, cũng như hỗ trợ xây dựng cơ chế vận hành và chia sẻ dữ liệu.

Một hệ thống dùng chung không có nghĩa là mọi bên đều được tiếp cận toàn bộ dữ liệu. Ngược lại, hệ thống cần có phân quyền rõ ràng, trong đó doanh nghiệp chỉ khai thác những dữ liệu phù hợp với phạm vi và quyền của mình; dữ liệu thương mại nhạy cảm của doanh nghiệp cần được tách biệt và bảo vệ.

Ảnh minh họa: Kiểm tra, khảo sát khu vực trồng trọt xen canh

6. Sáu nguyên tắc quan trọng khi xây dựng dữ liệu vùng trồng

Để dữ liệu có thể trở thành hạ tầng lâu dài, báo cáo đề xuất một số nguyên tắc cốt lõi.

- Một là, thống nhất mã định danh nông hộ. Mỗi nông hộ cần có một mã định danh được sử dụng thống nhất, kể cả khi hộ giao dịch với nhiều doanh nghiệp.

- Hai là, mỗi thửa đất cần có một mã định danh duy nhất. Mã này gắn với vị trí địa lý, diện tích, cây trồng, thông tin pháp lý và lịch sử biến động của thửa đất.

- Ba là, thu thập một lần, sử dụng nhiều lần. Dữ liệu đã được thu thập và xác minh theo chuẩn cần có khả năng phục vụ nhiều mục đích, thay vì mỗi khi xuất hiện một yêu cầu mới lại phải khảo sát lại từ đầu.

- Bốn là, cập nhật dữ liệu tại nguồn. Khi có thay đổi về chủ hộ, quyền sử dụng đất, diện tích hoặc cây trồng, dữ liệu cần được cập nhật để duy trì một cơ sở dữ liệu “sống”.

- Năm là, bảo đảm khả năng kết nối và liên thông. Dữ liệu cần có khả năng kết nối giữa đất đai, nông hộ, vùng trồng, rừng, sản phẩm, doanh nghiệp và thị trường.

- Sáu là, xây dựng cơ chế quản trị dữ liệu rõ ràng. Hệ thống cần xác định cụ thể quyền truy cập, quyền sử dụng, trách nhiệm cập nhật và xác minh, bảo mật, chia sẻ dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và việc sử dụng dữ liệu cho mục đích thương mại.

Ảnh minh họa: Khảo sát vùng trồng cà phê

7. Nông hộ cần được trao quyền đối với dữ liệu của chính mình

Trong hệ thống dữ liệu vùng trồng, nông hộ không nên chỉ được xem là đối tượng cung cấp thông tin. Dữ liệu về đất đai, sản xuất và hoạt động canh tác gắn trực tiếp với nông hộ, vì vậy cần có cơ chế để hộ biết dữ liệu nào của mình đang được lưu giữ, ai sử dụng và sử dụng cho mục đích gì.

Nông hộ cũng cần có khả năng cập nhật hoặc điều chỉnh thông tin khi dữ liệu thay đổi. Quan trọng hơn, người sản xuất cần được hưởng lợi từ giá trị của nguồn dữ liệu mà họ cung cấp, chẳng hạn thông qua cơ hội tiếp cận các chương trình hỗ trợ, nguồn vốn, thị trường hoặc giá trị gia tăng đối với sản phẩm được sản xuất theo hướng bền vững.

Đây là một yếu tố quan trọng để tạo động lực duy trì dữ liệu chính xác và cập nhật trong dài hạn.

8. EUDR nên là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc

Việc đáp ứng EUDR đang tạo ra không ít thách thức cho chuỗi cung ứng: chi phí tăng, thiếu thông tin ở cấp nông hộ, dữ liệu giữa các địa phương chưa đồng bộ và thiếu hướng dẫn thống nhất cho việc thu thập.

Tuy nhiên, quá trình này cũng mở ra cơ hội để ngành nông nghiệp trả lời một câu hỏi có ý nghĩa rộng hơn: chúng ta thực sự biết gì về nơi sản xuất ra sản phẩm của mình?

Nếu dữ liệu được xây dựng theo chuẩn thống nhất, bao phủ không chỉ những vùng nguyên liệu đã liên kết với doanh nghiệp mà cả các diện tích bên ngoài vùng liên kết, hệ thống có thể tiến tới một cơ sở dữ liệu vùng trồng dùng chung ở quy mô quốc gia.

Phạm vi này cũng không nên dừng ở những ngành hàng thuộc EUDR. Những kinh nghiệm về dữ liệu và quản trị dữ liệu có thể được mở rộng sang trái cây, điều, hồ tiêu và các ngành hàng khác. Khi đó, những khoản đầu tư hiện nay để đáp ứng yêu cầu thị trường quốc tế có thể trở thành nền tảng cho quản trị nông nghiệp trong tương lai.

Kết luận: Dữ liệu vùng trồng là hạ tầng chiến lược

Ảnh minh họa: Khảo sát vùng trồng cà phê

EUDR đặt ra một yêu cầu cụ thể đối với các sản phẩm xuất khẩu, nhưng ý nghĩa của dữ liệu vùng trồng rộng hơn nhiều so với việc hoàn thiện hồ sơ tuân thủ.

Một hệ thống dữ liệu đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung có thể giúp Nhà nước nâng cao năng lực quản lý, giúp doanh nghiệp giảm chi phí và rủi ro trong chuỗi cung ứng, đồng thời mở thêm cơ hội cho nông hộ tiếp cận thị trường và các dịch vụ tài chính, kỹ thuật.

Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi “Làm thế nào để doanh nghiệp đáp ứng EUDR?”, ngành nông nghiệp cần hướng tới câu hỏi chiến lược hơn: “Làm thế nào để xây dựng cơ sở dữ liệu về đất đai, nông hộ và vùng sản xuất thành một hạ tầng dùng chung cho Nhà nước, doanh nghiệp và nông hộ?”

EUDR có thể là cú hích để quá trình này bắt đầu. Nhưng mục tiêu dài hạn cần là xây dựng dữ liệu vùng trồng trở thành một phần của hạ tầng chiến lược của nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh ngành nông nghiệp ngày càng hội nhập sâu vào thị trường quốc tế.

- Theo Tô Xuân Phúc (2026), “Dữ liệu vùng trồng của các ngành hàng: Từ tuân thủ EUDR đến hạ tầng chiến lược của ngành nông nghiệp Việt Nam”, Forest Trends, tháng 8/2026 https://www.mkrg.org/