Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) được kỳ vọng mở rộng cơ hội tiếp cận năng lượng tái tạo cho doanh nghiệp, đồng thời tạo thêm kênh huy động vốn tư nhân cho các dự án điện sạch. Tuy nhiên, để cơ chế này phát triển bền vững, Việt Nam cần đồng bộ các giải pháp về vận hành hệ thống điện, phân bổ chi phí lưới điện và hoàn thiện chính sách giá điện.

Theo báo cáo nghiên cứu về cơ chế DPPA tại Việt Nam do Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) thực hiện, Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) xuất bản và cập nhật đến tháng 9/2026, việc mở rộng DPPA có thể tạo động lực cho thị trường năng lượng tái tạo, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác điều độ, dự báo, đầu tư hạ tầng và quản lý tài chính ngành điện.

DPPA mở rộng lựa chọn sử dụng điện xanh cho doanh nghiệp

Cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement – DPPA) cho phép khách hàng sử dụng điện lớn tiếp cận nguồn điện từ các đơn vị phát điện năng lượng tái tạo thông qua những hình thức giao dịch được pháp luật quy định.

Theo khung pháp lý được đề cập trong báo cáo, DPPA hiện có hai hình thức chính: mua bán điện thông qua đường dây kết nối riêng và mua bán điện thông qua lưới điện quốc gia.

Hai hình thức này cùng hướng đến mục tiêu mở rộng khả năng tiếp cận năng lượng tái tạo, nhưng có cách thức vận hành khác nhau. Với đường dây kết nối riêng, nguồn điện được truyền trực tiếp đến khách hàng qua hệ thống đường dây riêng. Trong khi đó, với hình thức qua lưới điện quốc gia, quan hệ mua bán được thực hiện thông qua cơ chế hợp đồng và thanh toán, còn dòng điện vật lý vẫn hòa chung trong hệ thống điện.

Một dấu mốc đáng chú ý được báo cáo ghi nhận là giao dịch giữa Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 và Samsung Electronics Việt Nam tại Thái Nguyên, bắt đầu từ ngày 1/6/2026. Đây là trường hợp DPPA qua lưới điện quốc gia được đưa vào vận hành, cho thấy doanh nghiệp có thể tham gia cơ chế mua điện trực tiếp mà vẫn tiếp tục sử dụng hạ tầng và dịch vụ điện hiện có.

Nếu được triển khai hiệu quả, DPPA có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong lựa chọn nguồn điện xanh, hỗ trợ các mục tiêu phát triển bền vững và tạo thêm thị trường tiêu thụ cho các dự án năng lượng tái tạo. Đồng thời, các hợp đồng mua bán điện dài hạn có thể góp phần cải thiện khả năng huy động vốn tư nhân cho lĩnh vực này.

Mở rộng DPPA cần gắn với năng lực vận hành hệ thống điện

Bên cạnh cơ hội phát triển, báo cáo chỉ ra rằng việc gia tăng số lượng hợp đồng DPPA không đồng nghĩa hệ thống điện tự động có thêm công suất cung ứng ổn định tương ứng.

Điện gió và điện mặt trời phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, do đó sản lượng phát điện có thể biến động theo thời gian và khu vực. Khi nhiều dự án tập trung tại những vùng có khả năng giải tỏa công suất hạn chế, hệ thống có thể đối mặt với sai số dự báo lớn hơn, nguy cơ nghẽn lưới, cắt giảm công suất phát và nhu cầu dự phòng tăng lên.

Đặc biệt, đối với DPPA thông qua lưới điện quốc gia, việc khách hàng được phân bổ sản lượng điện theo hợp đồng không có nghĩa nguồn điện đó được truyền trực tiếp đến khách hàng hoặc được ưu tiên huy động. Hệ thống vẫn cần thực hiện điều độ, cân bằng cung – cầu và bảo đảm an toàn vận hành theo các yêu cầu kỹ thuật chung.

Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của các giải pháp linh hoạt như hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), điều chỉnh phụ tải (DR) và quản lý nhu cầu điện. Những giải pháp này có thể hỗ trợ dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện sang các thời điểm nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, góp phần giảm áp lực lên hệ thống vào giờ cao điểm.

Tuy nhiên, việc triển khai cần có cơ chế dự báo, đăng ký và điều phối phù hợp để tránh tình trạng nhiều phụ tải hoặc hệ thống lưu trữ cùng phản ứng theo một tín hiệu, tạo ra những đỉnh phụ tải mới.

Bài toán chi phí lưới điện và biểu giá điện hai thành phần

Một trong những vấn đề trọng tâm khi mở rộng DPPA là bảo đảm phân bổ chi phí sử dụng lưới điện hợp lý giữa các nhóm khách hàng.

Theo phân tích trong báo cáo, khách hàng tham gia DPPA có thể giảm sản lượng điện mua từ đơn vị điện lực, nhưng nhu cầu sử dụng công suất lưới và cấp điện dự phòng không nhất thiết giảm tương ứng. Hệ thống truyền tải và phân phối vẫn phải duy trì hạ tầng để đáp ứng nhu cầu cấp điện liên tục, ổn định.

Nếu phần lớn chi phí lưới điện tiếp tục được thu theo sản lượng điện (kWh), việc giảm sản lượng mua từ đơn vị điện lực có thể khiến doanh thu thu hồi chi phí không còn tương xứng với hạ tầng và dịch vụ vẫn phải duy trì. Ngược lại, nếu chuyển sang tính phí công suất quá nhanh hoặc không ghi nhận đúng khả năng giảm phụ tải thực tế, chính sách giá có thể tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp đầu tư điện sạch.

Vì vậy, báo cáo đề xuất từng bước nghiên cứu và áp dụng biểu giá điện hai thành phần, kết hợp giữa chi phí theo sản lượng điện năng và chi phí theo công suất sử dụng. Cách tiếp cận này cần bảo đảm nguyên tắc minh bạch, trung lập doanh thu, tránh thu trùng và ghi nhận những đóng góp có thể kiểm chứng từ BESS hoặc các chương trình điều chỉnh phụ tải.

Đây được xem là một trong những điều kiện quan trọng để cân bằng lợi ích giữa khách hàng sử dụng điện, đơn vị quản lý lưới điện và toàn hệ thống.

Đề xuất lộ trình triển khai DPPA đến năm 2030

Thay vì mở rộng cơ chế DPPA chỉ dựa trên số lượng hợp đồng hoặc nhu cầu đăng ký của doanh nghiệp, báo cáo khuyến nghị Việt Nam áp dụng lộ trình theo hướng đo lường, thử nghiệm, hiệu chỉnh và triển khai rộng rãi.

Cụ thể:

- Giai đoạn 2026–2027: Tập trung hoàn thiện dữ liệu, theo dõi các hợp đồng đầu tiên, chuẩn hóa quy trình đo đếm và đối soát; thử nghiệm biểu giá điện hai thành phần, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa các đơn vị tham gia thị trường điện.

- Giai đoạn 2028–2030: Từng bước mở rộng quy mô DPPA khi dữ liệu và quy trình vận hành đã ổn định; phát triển thị trường dịch vụ phụ trợ, hoàn thiện cơ chế doanh thu lưới điện và nâng cao năng lực tiếp nhận nguồn điện theo từng khu vực hoặc nút lưới.

- Sau năm 2030: Hướng đến thị trường điện cạnh tranh hơn, tích hợp các nguồn năng lượng phân tán, hệ thống lưu trữ và giải pháp điều chỉnh phụ tải, đồng thời phát triển các sản phẩm điện xanh linh hoạt theo thời gian.

Báo cáo cũng đề xuất xây dựng bộ chỉ số theo dõi định kỳ, bao gồm quy mô hợp đồng, công suất và sản lượng DPPA, sai số dự báo, tình trạng nghẽn lưới, chi phí vận hành, dòng tiền của các đơn vị điện lực và tác động đến hóa đơn của khách hàng. Đây sẽ là cơ sở để đánh giá hiệu quả thực tế và quyết định mức độ mở rộng phù hợp.

Hướng tới thị trường điện xanh minh bạch và bền vững

DPPA không chỉ là một cơ chế giao dịch điện năng mà còn có thể trở thành công cụ thúc đẩy đầu tư năng lượng tái tạo, nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam.

Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng hợp đồng được ký kết hay tổng công suất nguồn điện tham gia. Yếu tố quan trọng hơn là khả năng tạo ra lợi ích tổng thể: huy động hiệu quả nguồn vốn tư nhân, đáp ứng nhu cầu điện xanh, bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì vận hành hệ thống an toàn và phân bổ chi phí minh bạch.

Việc triển khai theo lộ trình có kiểm soát, đi cùng cải cách biểu giá điện, nâng cấp hạ tầng và hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các bên sẽ là nền tảng để DPPA phát huy vai trò trong quá trình phát triển thị trường điện cạnh tranh và chuyển đổi năng lượng bền vững tại Việt Nam.

Nguồn: Báo cáo nghiên cứu về cơ chế DPPA tại Việt Nam – Báo cáo tổng hợp đánh giá các hàm ý và tác động tiềm năng khi cơ chế mua bán điện trực tiếp hiện hành được triển khai rộng rãi tại Việt Nam.